ตามพระราชบัญญัติหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ พ.ศ. 2545 ที่กำหนดให้ประชาชนเข้ามีส่วนร่วมในระบบหลักประกันสุขภาพ ทั้งในส่วนของการเป็นผู้มีสิทธิในการเข้ารับบริการ การบริหารจัดการ การตรวจสอบและรับรองคุณภาพบริการ ดังที่ปรากฏในมาตราต่างๆได้แก่ มาตรา 5 มาตรา 6 มาตรา 7 มาตรา 8 มาตรา 13 (4) มาตรา18 (7) (9) (10) (13) มาตรา 41 มาตรา 47 มาตรา 48 (8) มาตรา 50 (5) (7) (9) มาตรา 59 และจากการดำเนินงานตามนโยบายสร้างหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าในช่วงเวลาที่ผ่านมา พบว่า ประชาชนยังคงมีปัญหาเกี่ยวกับความรู้ความเข้าใจในระบบหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า โดยเฉพาะเรื่องสิทธิประโยชน์ของประชาชนในการเข้ารับบริการ ยังไม่ชัดเจนเพียงพอ ทำให้ประชาชนบางส่วนไม่มีความมั่นใจและไม่สามารถเข้าถึงบริการได้ นอกจากนี้ในการดำเนินงานในระบบหลักประกันสุขภาพ นอกจากแต่ละส่วนจะดำเนินงาน ตามบทบาทหน้าที่ของตนแล้ว ยังคงต้องมีการประสานสร้างความเข้าใจและความสัมพันธ์อันดีของทุกฝ่าย ไม่ว่าจะเป็นผู้ให้บริการ ผู้รับบริการ และผู้จัดหาบริการ และยังต้องให้เกิดการมีส่วนร่วม ในการส่งเสริมและพัฒนาระบบอีกด้วย ซึ่งทั้งหมดจะนำมาสู่ความพึงพอใจระบบหลักประกันสุขภาพร่วมกัน และให้เป็นหลักประกันสุขภาพของประชาชนอย่างแท้จริง

หน่วย 50 (5) มีสถานะอย่างเป็นทางการตามกฎหมาย อาศัยอำนาจของ พ.ร.บ.หลักประกันสุขภาพฯ ที่ให้อำนาจคณะกรรมการควบคุมคุณภาพฯ สปสช. กำหนดหน่วยรับเรื่องร้องเรียน ให้ประชาชนเสนอเรื่องร้องเรียนได้ที่เป็นอิสระจากจากผู้ถูกร้องเรียน ที่ผ่านมา สปสช. ได้รับความร่วมมือจากภาคีเครือข่ายภาคประชาชนทุกจังหวัดทั่วประเทศ เข้ามาร่วมดำเนินงานและขึ้นทะเบียน รับเรื่องร้องเรียน ให้คำแนะนำด้านการเข้าถึงสิทธิ ให้ความรู้เกี่ยวกับสิทธิบัตรทอง ประสาน รพ.ในพื้นที่ เพื่อแก้ไขข้อร้องเรียน เป็นคนกลางไกล่เกลี่ยเมื่อเกิดข้อพิพาทระหว่างผู้ให้และผู้รับบริการ แต่ชื่อเรียกหน่วย 50(5) อาจจะไม่สามารถสื่อความหมายให้เข้าใจถึงบทบาทและภารกิจ ทำให้ประชาชนส่วนมากไม่รู้ว่าหน่วยนี้คืออะไร หรือเป็นหน่วยที่คอยช่วยคุ้มครองสิทธิอยู่ เพื่อให้หน่วยฯเป็นที่รู้จักมากขึ้น เมื่อปลายปี 2565 จึงได้จัดประกวดรายชื่อใหม่ เพื่อสื่อความหมายให้ประชาชนเข้าใจได้ง่าย

สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ มีศูนย์ประสานงานหลักประกันสุขภาพประชาชนมากกว่าหนึ่งร้อยสี่สิบแห่งครอบคุม 77 จังหวัดทั่วประเทศ ช่วยประชาชนรู้สิทธิและหน้าที่ การใช้บริการที่ โรงพยาบาล ดำเนินการยุทธศาสตร์ เชื่อมโยงเครือข่าย การมีส่วนร่วม คุ้มครองสิทธิรับบริการ สู่การพัฒนาระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ พร้อมยกระดับหน่วยให้บริการเพิ่มความสามารถในการดูแลประชาชนอย่างทั่วถึงและรวดเร็วมีประสิทธิภาพมากขึ้น

มูลนิธิมิตรภาพบำบัด (กองทุนนายแพทย์สงวน นิตยารัมภ์พงศ์) เป็นองค์กรเอกชน สาธารณประโยชน์ จัดตั้งขึ้นเพื่อสานต่องานสร้างหลักประกันสุขภาพให้กับประชาชน และสนับสนุนงาน จิตอาสา มิตรภาพบำบัด เพื่อนช่วยเพื่อน ตามปณิธานของนายแพทย์สงวน นิตยารัมภ์พงศ์ อดีตผู้นำนักศึกษา ผู้บริหารระดับสูงกระทรวงสาธารณสุข และเลขาธิการผู้ก่อตั้งสำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ

นายแพทย์สงวน นิตยารัมภ์พงศ์ถึงแก่กรรมด้วยโรคมะเร็งปอด เมื่อวันที่ ๑๙ มกราคม พ.ศ. ๒๕๕๑ หลังนั้นครอบครัวนิตยารัมภ์พงศ์ ร่วมกับเพื่อนที่เป็นกัลยาณมิตรจำนวนหนึ่งได้รวบรวมเงิน บริจาคก่อตั้งเป็นกองทุน นายแพทย์สงวน นิตยารัมภ์พงศ์ เพื่องานมิตรภาพบบำบัด เพื่อนช่วยเพื่อนขึ้น และได้จดทะเบียนเป็นมูลนิธิมิตรภาพบำบัด เมื่อวันที่ ๑๒ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๕๑

ระบบหลักประกันสุขภาพแห่งชาติให้ความสำคัญกับการมีส่วนร่วมของภาคประชาชนในการพัฒนาระบบสุขภาพ โดยเปิดโอกาสให้องค์กรภาคประชาชน หน่วยงาน และภาคเอกชนที่มีความพร้อม เข้ามาร่วมจัดบริการสาธารณสุข เพื่อช่วยให้ประชาชนเข้าถึงบริการที่จำเป็นได้อย่างทั่วถึงและครอบคลุมมากยิ่งขึ้น ภายใต้หลักเกณฑ์และการกำกับดูแลของคณะกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ